AI CÓ GIẾT THỊ TRƯỜNG KHÔNG?

Hê lô ae Đang tiện câu chuyện về AI cướp việc thì chúng ta bàn tiếp nhé. Hôm nay sẽ nói về sự ảnh hưởng của AI đến thị trường.

Tôi chắc rằng đây là nỗi lo của rất nhiều ae. Và hôm trước cũng đã có một ae nhắn thẳng cho tôi, đại ý là thế này:

"Em thấy nhiều nơi nói mấy kiến thức cổ điển không còn dùng được nữa, vì giờ thị trường toàn do AI với robot vận hành hết rồi. Em đang trade bằng xu hướng với cấu trúc, hiện tại thấy vẫn đúng, nhưng em lo không biết mình có bị lỗi thời không."

Thật ra câu hỏi này không hề mới, nó là câu mà ae sẽ luôn hỏi.

Nó xuất hiện không chỉ khi có một con AI mới ra đời, mà nó sẽ xuất hiện ngay khi ae gặp drawdown, bị thua lỗ và không còn tin tưởng chiến lược của mình nữa...

Giờ ae ta đều thừa nhận AI đang phát triển quá nhanh. Năm nay là ChatGPT với Claude. Năm sau chắc chắn lại là cái gì đó xịn hơn nữa. Và như vậy thì lần nào ae cũng sẽ thấy mọi người lôi mấy kiến thức cũ về trading ra rồi bảo nó lỗi thời thôi.

Nhưng tôi xin nói thẳng luôn, cái nỗi sợ này đang nhắm sai kẻ thù.

Cái ae gọi là "thị trường sẽ bị AI vận hành" không phải chuyện mới. Nó là chuyện từ những năm 1990 rồi ae ạ.

Renaissance Technologies của Jim Simons thành lập năm 1982, dùng mô hình toán với machine learning, kiếm tiền đều đặn hơn 40 năm rồi.

D.E. Shaw năm 1988. Two Sigma, Citadel, Man AHL,... tất cả mấy ông trùm quant đã chạy robot giao dịch từ trước khi một số ae trong chúng ta đẻ ra. Bot arbitrage dựa trên toán thống kê đã quét sạch mấy cái sai lệch giá đơn giản từ thập niên 90.

Nên khi ae nghe "AI đang cướp hết thị trường", ae phải hỏi ngược lại: AI nào?

Nếu là mấy con quant model bắn lệnh tốc độ mili giây thì chúng nó đã ở đó 30 năm rồi. 30 năm ae không thấy thị trường hết kiếm tiền được, thì tại sao bây giờ nó lại đột nhiên hết?

Cái mới duy nhất bây giờ là lũ LLMs (ChatGPT, Claude, Gemini). Nhưng LLMs là loại AI đọc hiểu ngôn ngữ, không phải loại săn edge trong giá.

Các quỹ lớn có dùng LLMs không? Có. Nhưng họ dùng để đọc báo cáo tài chính, tổng hợp tin Bloomberg, phân tích sentiment.... Mấy thứ này thì họ cũng đã có từ đầu 2010 rồi, nó là các mô hình NLP dùng để phân tích ngôn ngữ (RavenPack là một ví dụ). LLMs hiện tại chỉ giúp làm việc đó nhanh và rẻ hơn.

Nói chung là LLMs sẽ không đánh trong cái sân mà ae đang đứng. Ae đang trade xu hướng với cấu trúc, LLMs không biết trade xu hướng. Nó chỉ đọc chữ, ae ạ.

Nhưng mà để công bằng, nỗi sợ của ae cũng có một phần đúng đó, chỉ là ae đang đổ lỗi sai chỗ.

Cái đang thật sự xảy ra trên thị trường là edge decay, tức là lợi thế bị mòn dần theo thời gian.

Cái này xảy ra khi càng nhiều người biết cùng một mô hình, càng nhiều tiền chạy vào cùng một setup, thì cái setup đó càng ít hiệu quả. Và đây là chuyện vật lý cơ học trong đặc tính thị trường, thuộc về lý thuyết trò chơi, không dính gì tới AI cả.

Edge decay là thứ đã xảy ra từ rất lâu trước khi có ChatGPT.

Mấy chiến lược breakout đơn giản mà ae đọc trong sách cũ, giờ mang ra chạy lại trên đúng cặp đó, ae sẽ thấy drawdown dài hơn, win rate mỏng hơn. Không phải vì có AI đâu, mà vì có thêm 500 ae khác cũng đọc cùng cuốn sách đó và cũng đang bấm entry ở cùng cái chỗ mà ae bấm.

AI không làm edge decay xuất hiện mà chỉ làm nó xảy ra nhanh hơn một chút, vì giờ người ta có thể backtest và copy chiến lược nhanh hơn.

Trong thị trường, có hai loại lợi thế.

Loại thứ nhất là lợi thế thời vụ. Nó sống được nhờ một điều kiện thị trường rất cụ thể: một giai đoạn thanh khoản đặc biệt, một chính sách tiền tệ nhất định, một kiểu biến động nào đó, hay một sự méo mó tạm thời của thị trường. Ae backtest nó 5 năm, 10 năm, thậm chí lâu hơn, thì đẹp lung linh. Nhưng khi chế độ thị trường thay đổi, nó sẽ chết.

Phần lớn mấy "chiến lược hot" mà ae thấy trên Twitter, trên YouTube, trong mấy group tín hiệu, đều là loại này. Chúng đang vô tình ăn một miếng ngẫu nhiên rất thơm của quá khứ.

Nên cái chết của chúng không cần AI, chỉ cần thị trường đổi pha một chút là xong.

Loại thứ hai là lợi thế nền tảng. Nó khai thác những đặc điểm rất sâu trong bản chất con người và cấu trúc thị trường: xu hướng, hoảng loạn, hành vi bầy đàn, thanh lý dây chuyền....

Mấy cái này có một điểm chung, là lợi thế không đến từ một chế độ thị trường cụ thể nào cả. Chúng đến từ việc con người vẫn là con người.

Và đây mới là chỗ trả lời cho câu hỏi của ae kia.

Ae đang trade xu hướng. Vậy để xu hướng "chết hẳn" trên thị trường, thì phải có một trong hai điều xảy ra:

Một là con người hết sợ và hết tham.

Hai, thị trường trở thành một hệ tuyến tính không còn vòng phản hồi.

Cả hai đều không xảy ra được đâu ae ạ.

Con người vẫn sẽ sợ khi giá giảm mạnh, vẫn sẽ tham khi giá tăng mạnh. Đó không phải chuyện mà AI sửa được, bởi AI không thay thế được cái bản chất thiên kiến của não người. Cái đó mới là thứ đang in giá vào biểu đồ mỗi ngày. Thị trường là hệ phi tuyến, khi ai đó bán vì sợ, giá giảm, làm người khác cũng sợ, lại bán tiếp. Tạo ra vòng phản hồi. Và vòng phản hồi cộng với cảm xúc con người thì bắt buộc phải sinh ra các trạng thái cực đoan, tức là các xu hướng.

Đến đây tôi biết thể nào cũng sẽ có ae bật lại:

"Ok anh, đấy là với con người với tâm lý vốn có. Còn khi AI nó tràn lan, giao dịch phần lớn là bot thì sao? Lúc đó làm gì còn tâm lý nữa?"

Câu này hay hơn đấy, sâu hơn một tầng. Nhưng nó vẫn đang mắc một giả định sai.

Giả định đó là: bot = hệ thống không cảm xúc = thị trường trở thành một cỗ máy thuần lý trí.

Nhưng sự thật là bot không thay thế được cảm xúc con người đâu ae. Nó chỉ đẩy cảm xúc đó lên cao hơn một tầng thôi.

Một con bot không tự nhiên mọc ra từ hư không. Nó được viết bởi một ông quant. Ông quant đó vẫn có sai lệch, thiên kiến. Khi bot của ổng drawdown 20%, ổng vẫn hoảng, vẫn tắt bot, vẫn rút vốn. Khi bot lời 50%, ổng vẫn tham, vẫn nạp thêm tiền, vẫn tăng đòn bẩy.

Khi thị trường biến động mạnh, quản lý trong quỹ sẽ gọi điện bắt ổng giảm vị thế.

Khi nhà đầu tư rút vốn vì hoảng, bot buộc phải đóng lệnh dù đang có lời.

Mọi thứ đó làm xúc không biến mất. Nó chỉ dịch chuyển từ cái tay cầm chuột sang cái tay viết code và cái tay ký duyệt vốn.

Điểm thứ hai, sâu hơn là trend và crash không đến từ cảm xúc, mà đến từ vòng phản hồi cộng với hàm phản ứng phi tuyến.

Bot cũng có hàm phản ứng phi tuyến y chang con người, đó là các lệnh stop loss, mức thanh lý, margin call, risk rebalancing...

Khi nhiều con bot cùng chạm stop một lúc, chúng nó cùng bán. Cùng bán thì giá giảm, làm các con bot khác cùng chạm stop tiếp, rồi lại cùng bán. Đó là cái vòng lặp y hệt như khi con người hoảng loạn.

Ae muốn bằng chứng thì nhìn thẳng vào crypto.

Crypto là thị trường bot-heavy nhất lịch sử loài người. Ở đây có market maker bot, arbitrade bot, liquidation enige, MEV bot, retail bot,... tầng tầng lớp lớp chồng nhau.

Tỷ lệ volume do bot chạy trên crypto cao hơn các thị trường truyền thống rất nhiều.

Nếu theo logic ở trên, crypto phải là nơi "không còn cảm xúc", không còn trend, không còn crash, mọi thứ phẳng lỳ và hoạt động hiệu quả.

Nhưng thực tế thì sao?

Crypto lại là thị trường có trend mạnh nhất, crash bạo lực nhất, fat tail nhất trong tất cả các thị trường tài chính hiện đại.

Một đêm liquidation cascade có thể phá vài chục tỷ USD. BTC chạy trend 6 tháng liên tục không nghỉ.

Tháng 5/2021, tháng 11/2022 với FTX, tháng 3/2020 với COVID, tháng 10/2025,... mấy cú crash đó phần lớn là bot tranh giành nhau thanh lý bot khác. Không có tay người nào bấm lệnh cả.

Thị trường càng nhiều bot, trend và crash càng mạnh, không phải ngược lại.

Vì bot được tối ưu trên quá khứ gần. Nhiều bot cùng train trên cùng dữ liệu thì sẽ có cùng tín hiệu. Cùng tín hiệu → cùng vị thế → tạo ra crowding. Crowding lớn mà chế độ thị trường thay đổi, sẽ kéo theo tất cả cùng sai một lúc → tạo thanh lý dây chuyền, kích hoạt xu hướng.

Đây là lý thuyết trò chơi thuần tuý chứ không phải tâm lý học.

Nó vẫn sẽ xảy ra kể cả khi tất cả mọi thành phần tham gia trong thị trường đều hoàn toàn "lý trí".

Và cuối cùng, luôn có những dòng vốn chảy vào và chảy ra các thị trường. Dòng tiền quỹ, nhỏ lẻ nạp rút, chính sách lãi suất, QE/QT.... Mấy dòng chảy này được quyết định bởi người thật: chủ tịch Fed, nhà quản lý quỹ, bà con retail nạp 10 củ vào Binance sau khi nghe tin BTC lập đỉnh mới.

Mấy cái đó không robot hóa được. Và chính bọn nó mới là cái tạo ra trend lớn, chứ không phải từng con bot đơn lẻ ngồi bấm lệnh.

Nên tóm lại ae không cần lo bot và AI cướp mất miếng cơm của ae đâu. Thị trường sẽ không bao giờ trở nên hiệu quả.

Kể cả khi 100% bot thì thị trường vẫn sẽ càng có trend và crash nhanh hơn, y hệt như cái ae đang thấy trong crypto mỗi ngày.

Cái xu hướng mà người ae kia và chúng ta đang trade, nó không đến từ việc có con người hay con bot đang ngồi bấm lệnh.

Nó đến từ việc thị trường là một hệ phi tuyến có vòng phản hồi.

Ae cứ thay hết tay người bằng robot đi, miễn là mấy con robot đó còn có stop loss, còn có đòn bẩy/liquidation, còn có ông quant viết code phía sau với một cái đầu biết sợ hãi, thì xu hướng vẫn phải xuất hiện.

Cái thật sự đang xảy ra không phải "xu hướng chết", mà là xu hướng ngày càng khó phát hiện sớm. Cùng một phương pháp cũ, ae sẽ cần kiên nhẫn hơn, chịu drawdown dài hơn, đọc bối cảnh tổng thể kỹ hơn.

Nên cái ae cần lo không phải là "AI có cướp mất phương pháp của mình không". Cái ae cần lo là:

-Edge của mình là loại nền tảng hay là loại thời vụ?

-Mình đã thật sự hiểu vì sao nó hoạt động, hay chỉ đang làm theo công thức của một ông nào đó?

-Khi nó không hoạt động trong một giai đoạn, mình có đủ tỉnh táo để biết đó là drawdown bình thường, hay là "mất lợi thế" thật sự?

Mấy câu đó quan trọng hơn câu "AI có giết thị trường không" gấp một trăm lần. Vì câu trả lời cho việc "AI có giết thị trường không" đã có sẵn từ năm 1990 rồi.

Không! Và mãi mãi là không.