Hê lô ae,
Mấy hôm nay tôi (và chắc nhiều ae) đang hóng vụ Nuôi Em.
Lướt mạng là thấy đủ thể loại cảm xúc: người thì hả hê, ưng cái bụng vì sắp bóc phốt ra sự thật, người thì lo cho các em nhỏ, người thì hùa theo tấn công cho sướng, người thì hoang mang vì sức mạnh điên cuồng của đám đông khi câu chuyện còn chưa ngã ngũ...
Không phải vì vô cảm.
Mà vì thấy cái cảm giác này quen quá rồi.
Nó là kiểu cảm giác rất đặc trưng, mỗi khi niềm tin vào con người bị đụng chạm.
Nói thẳng thắn nhé.
Có nhiều mạnh thường quân bỏ tiền vào đây vốn dĩ không quan tâm mấy đến quy trình.
Họ không hỏi tiền đi đường nào, ai giữ, kiểm soát ra sao.
Mà chỉ nghĩ rất đơn giản:
“Tôi tin rằng ông này sẽ làm việc tốt.”
Và chính suy nghĩ đó là tử huyệt.
Dự án này đang vận hành bằng niềm tin cá nhân, thiện chí, và đạo đức.
Mấy thứ này thì đẹp thật.
Nhưng nói cho đúng thực tại thì nó chỉ mỏng như tờ giấy, rất dễ rách khi hệ thống to lên.
Tiền càng nhiều thì niềm tin phải càng ít đi, để thay bằng hệ thống và cơ chế.
Đó là quy luật phũ phàng của cuộc đời, ai càng sớm hiểu thì càng đỡ vỡ mặt.
Thực chất, câu chuyện về niềm tin này không mới, nó đã là thứ ám ảnh loài người từ rất lâu. Bởi:
Không có niềm tin thì không có hợp tác.
Không có hợp tác thì không có kinh tế.
Không có kinh tế thì xã hội quay về… đá sỏi, gậy gộc.
Và cái vấn đề cốt lõi của niềm tin là:
"Niềm tin càng lớn, rủi ro càng cao."
Niềm tin cá nhân chỉ hợp cho gia đình, bạn bè, nhóm nhỏ.
Còn khi đưa lên quy mô lớn, nhiều tiền, nhiều người, nhiều kỳ vọng,
thì niềm tin cá nhân trở thành điểm yếu chí mạng.
Chưa chắc vì con người luôn xấu.
Mà là vì con người không hoàn hảo.
Lịch sử đã dạy đi dạy lại chúng ta một bài học rất nhiều lần:
Một hệ thống nghiêm túc (pháp luật, tài chính, doanh nghiệp...)
phải được xây trên giả định rằng "con người sẽ làm sai."
Chính vì vậy nên quyền lực phải bị phân tán,
và niềm tin cá nhân phải dần được thay thế bằng hệ thống kiểm soát.
Đó là quá trình dịch chuyển sang cơ chế “trustless”.
Crypto hay Blockchain là ví dụ điển hình của câu chuyện này.
Chúng không sinh ra để làm màu hay nổi loạn cho vui.
Chúng là phản ứng rất tự nhiên khi quy mô xã hội quá lớn,
trong khi niềm tin vào các cấu trúc cũ bắt đầu rạn nứt.
Nó xuất hiện khi:
-tiền bị in ra quá nhiều bởi chính phủ,
-trung gian ăn phí ngày càng dày,
-luật chơi thay đổi giữa trận,
-người ở trên nắm quá nhiều quyền,
=>nên niềm tin bắt đầu tìm chỗ khác để trú ngụ.
Crypto không nói:
“Hãy tin con người.”
Nó nói một câu rất phũ:
“Cứ giả định là con người sẽ sai đi. Ok?
Giờ tao sẽ thiết kế hệ thống sao cho dù có người tham, ngu hay xấu…
thì cũng khó mà phá nát mọi thứ.”
Nghe mất lòng nhau nhỉ?
nhưng lại rất hợp với bản chất của đời sống.
Nhiều người nghe “trustless” thì hiểu lầm là "không có niềm tin."
Nhưng thực ra không phải.
Nó có nghĩa là:
"Hệ thống có thể vận hành mà KHÔNG CẦN phải tin vào một cá nhân cụ thể."
Nếu Nuôi Em, hay các quỹ từ thiện được vận hành như một DAO,
hoặc đơn giản hơn là mọi dòng tiền đều on-chain,
thì tự nhiên các drama sẽ biến mất.
Ai chuyển tiền vào, có blockchain ghi lại.
Tiền đi đâu, mua gì, cũng có blockchain ghi lại.
Không ai sửa được, không ai xóa được.
Lúc đó, sẽ chẳng cần phải một anh nào đó đứng lên thề:
“Tôi làm vì cái tâm.”
Bởi "cái tâm của anh" đã nằm trên chuỗi khối rồi.
Tuy nhiên, cũng đừng cực đoan mà nghĩ rằng trustless hay blockchain là xóa sạch yếu tố con người.
Trong quá trình con người phát triển, chúng ta không bao giờ thoát khỏi việc "đặt cược vào niềm tin với nhân loại."
Mua cổ phiếu, giữ tiền pháp định hay mua Bitcoin,
suy cho cùng đều là đặt cược rằng:
Con người sẽ còn làm tốt để giúp nền kinh tế đi lên.
Xã hội vẫn còn muốn giao dịch, trao đổi, hợp tác, phát triển.
Và con người chưa ngu tới mức tự giết chết mình.
Khác biệt của ý tưởng "trustless" nằm ở chỗ.
Nó bảo bạn đừng tin vào cá nhân,
hãy tin vào thuật toán, cấu trúc hệ thống và động cơ sinh tồn.
Làm được như vậy thì chúng ta không cần tin con người là thánh nhân.
Chúng ta chỉ cần tin:
khi con người bị ép vào một luật chơi đủ minh bạch,
họ sẽ phải cư xử đàng hoàng.
Vụ việc của Nuôi Em lần này (cũng như nhiều vụ lùm xùm từ thiện khác) là cơn đau cần thiết để xã hội trưởng thành.
Nó báo hiệu rằng chiếc áo về “niềm tin cá nhân” đã quá chật so với cơ thể khổng lồ của xã hội hiện đại.
Cuộc đời này thực ra vẫn đẹp.
Người tốt vẫn còn nhiều.
Nhưng để "lòng tốt bền vững", chúng ta cần luật chơi và công nghệ,
chứ không phải những lời hứa.
“Don’t trust, verify.”
Câu này của dân Crypto.
Nhưng ae thử ngẫm lại xem, nó đúng trong cả cuộc đời.
Comments
Post a Comment